PORADY ZWIĄZKOWE - POMOC PSYCHOLOGICZNA - ARTYKUŁY I FELIETONY NIE TYLKO O RELACJACH

Terapia schematów

„Terapia schematów. Przewodnik praktyka”. Książka, która specjalistom pomoże w pracy, a wszystkim szczególnie zainteresowanym psychologią i psychiką człowieka umożliwi rozpoznawanie (nie tylko własnych) schematów oraz towarzyszących im obszarów schematów. Zdecydowanie nie jest to rodzaj poradnika, którzy czyta się w jeden wieczór. „Terapia schematów” to ogromne źródło wiedzy, biblia dla praktyków terapii schematów.

Terapia schematówCzym jest terapia schematów?

Jest to innowacyjne podejście terapeutyczne opracowane przez Jeffreya E. Younga i jego współpracowników. Integruje elementy terapii poznawczo-behawioralnej, teorii przywiązania, Gestalt, relacji z obiektem, konstruktywizmu oraz terapii psychoanalitycznej.

Terapia schematów przewodnik praktykaZgodnie z tym podejściem schematy powstają wskutek niezaspokojenia pięciu podstawowych potrzeb emocjonalnych człowieka:

  • bezpieczne przywiązanie do innych
  • autonomia, kompetencja i poczucie tożsamości
  • wolność wyrażania prawdziwych potrzeb i emocji
  • spontaniczność i zabawa
  • realistyczne granice i samokontrola

Kliknij w obrazek, aby przeczytać

Terapia schematów
Definicja schematów

Schemat jest to ogólny, wszechogarniający motyw lub wzorzec, składający się ze wspomnień, emocji, przekonań oraz doznań cielesnych, dotyczących jednostki oraz jej relacji z innymi, wykształcony w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania, rozwijany przez całe życie, w znacznym stopniu dysfunkcyjny.

Krótko mówiąc, wczesne nieadaptacyjne schematy są to szkodliwe dla jednostki wzorce emocjonalne i poznawcze wywodzące się z wczesnego dzieciństwa i powtarzane przez całe życie.

(…) Nie wszystkie schematy wywodzą się z urazów lub złych doświadczeń z dzieciństwa. Schemat Zależności/Niekompetencji może powstać nawet wtedy, kiedy jednostka w dzieciństwie nie doświadczyła ani jednej traumy. Przeciwnie, taka osoba mogła przez całe dzieciństwo być całkowicie chroniona przez nadopiekuńczych rodziców.

(…) Wczesne nieadaptacyjne schematy dążą do przetrwania. Jak już wspomnieliśmy, dzieje się tak z powodu ludzkiego pragnienia spójności. Schemat jest tym, co dobrze znamy. Choć powoduje cierpienie, to jednak zapewnia nam komfort i uczucie swojskości. Wydaje się „w porządku”.  

Prezentowany w książce model zawiera osiemnaście schematów, które przynależą do pięciu ogólnych obszarów niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych. Spróbuję w skrócie opisać każdy z owych schematów i ich obszarów. Niektóre są Wam bardzo dobrze znane. Poświęciłam im już niejeden artykuł, jeszcze zanim przeczytałam tę książkę.

I. Rozłączenie i odrzucenie – pierwszy obszar schematów

Jednostka przewiduje, że jej potrzeby nie zostaną zaspokojone. Rodzinę pochodzenia cechują: dystans, odrzucenie, osamotnienie, wybuchowość, nieprzewidywalność lub przemoc.

W obrębie tego obszaru wyróżniamy następujące schematy:

1. Opuszczenie/Niestabilność więzi

Jednostka czuje, że nie może na bliskich osobach polegać, znaczące osoby nie będą w stanie dostarczyć jej wsparcia, emocjonalnej bliskości, siły, konkretnej pomocy. Są tylko sporadycznie dostępne, mogą odejść lub porzucić dla kogoś innego.

2. Nieufność/Skrzywdzenie

Jednostka spodziewa się, że ludzie będą ją celowo ranić, zaniedbywać, oszukiwać, manipulować, wykorzystywać do własnych egoistycznych celów. Zawsze „ma pod górkę”.

3. Deprywacja emocjonalna

Jednostka wierzy, że nie otrzyma wsparcia, nie dostanie uwagi, pozytywnych uczuć, ciepła. Doświadczy braku zrozumienia, nie będzie mogła dzielić się swoimi uczuciami, nie zostanie wysłuchana. Albo też zostanie pozbawiona ochrony.

4. Wadliwość/Wstyd

Jednostka ma poczucie, że jest niechciana, gorsza lub że straciłaby miłość ważnych osób, gdyby zobaczyły, jaka jest naprawdę. W związku z tym może być nadmiernie wrażliwa na krytykę, odrzucenie.

5. Izolacja społeczna/Wyobcowanie

Jednostka ma wrażenie, że jest odizolowana od reszty świata, odmienna od innych ludzi, np. nie pasuje do swojej rodziny. Ma problem, żeby przynależeć do jakiejś grupy, społeczności.

II. Osłabiona autonomia i brak dokonań – drugi obszar schematów

Jednostka ma małą wiarę w zdolność do niezależnego funkcjonowania lub skutecznego działania. Typowa rodzina pochodzenia podważa wiarę w siebie u dziecka. Okazuje się nadopiekuńcza lub nie wspiera dziecka w samodzielnym funkcjonowaniu.

1. Zależność/Niekompetencja

Jednostka ma poczucie, że nie może samodzielnie radzić sobie w różnych sytuacjach (np. rozwiązywać codzienne problemy, zobowiązywać się do wykonania nowych zadań, podejmować decyzje). Może czuć się bezradna.

Przeczytaj: Osobowość zależna

2. Podatność na Zranienie lub Zachorowanie

Jednostka odczuwa lęk przed czymś, czego według niej nie da się zapobiec. Może to dotyczyć zdrowia (np. zawał serca, AIDS), emocji (np. popadnięcie w szaleństwo), katastrof zewnętrznych (np. zerwanie się windy, zostanie ofiarą przestępstwa, katastrofa samolotu).

3. Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja

Nadmierne zaangażowanie i bliskość z jakąś ważną osobą rozwijają się kosztem pełnej indywiduacji lub normalnego rozwoju społecznego. Często towarzyszą temu przekonania, że jedna osoba nie mogłaby być szczęśliwa bez wsparcia drugiej. Jednostce może towarzyszyć poczucie przytłoczenia przez innych, „zlania się” z nimi, a także poczucie pustki, zagubienia.

4. Porażka

Jednostka ma poczucie, że wszystkim idzie lepiej niż jej (w edukacji, w pracy, w sporcie itd.). Obawia się, że zawiedzie, że nie jest w pełni kompetentna, że nie ma talentów, odniosła mniejszy sukces niż inni.

III. Uszkodzone granice – trzeci obszar schematów

Braki dotyczą wewnętrznych granic, odpowiedzialności, umiejętności dążenia do celu, podejmowania zobowiązań. Typowa rodzina pochodzenia jest pełna pesymizmu, pobłażliwości. Brakuje w niej nadzoru, dyscypliny i granic. Z drugiej strony dziecko mogło być też chronione przed odczuwaniem nawet najmniejszego dyskomfortu.

1. Roszczeniowość/Wielkościowość

Jednostka prezentuje postawę roszczeniową. Uważa, że jest lepsza od innych ludzi, ma specjalne prawa i przywileje. Skupiają się na odnoszeniu sukcesów (chcą zdobyć władzę albo kontrolę). Oczywiście może temu towarzyszyć brak empatii i zrozumienia innych.

2. Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina

Jednostka ma trudności w samokontroli i tolerancji na frustrację. Przez to również trudniej jest jej osiągać swoje cele lub hamować emocje i impulsy.

IV. Nakierowanie na innych – czwarty obszar schematów

Nadmierne skupianie się na cudzych pragnieniach, uczuciach kosztem siebie i własnych potrzeb. Wszystko po to, aby zdobyć miłość, akceptację, bliskość. Jednocześnie wiąże się to z tłumieniem i nieuświadamianiem sobie własnego gniewu. Typowa rodzina pochodzenia działa na zasadzie warunkowej akceptacji.

Zobacz też: Kochać za bardzo

1. Podporządkowanie się

Jednostka nadmiernie poddaje się kontroli innych, aby uniknąć gniewu, zemsty czy porzucenia. Podporządkowanie dotyczy potrzeb, decyzji, ale też emocji (np. wspomniane już tłumienie gniewu). Gromadzony gniew może uzewnętrzniać się poprzez nieprzystosowawcze zachowania: zachowania bierno-agresywne, niekontrolowane wybuchy złości, objawy psychosomatyczne, emocjonalne wycofanie, acting out, nadużywanie substancji psychoaktywnych.

2. Samopoświęcenie

Jednostka dobrowolnie zaspokaja codziennie potrzeby innych ludzi kosztem swoich, aby utrzymać bliskość, uniknąć sprawiania innym bólu, odsunąć poczucie winy z powodu bycia samolubnym.

Zobacz: Niech każdy kieruje tylko swoim życiem

3. Poszukiwanie Akceptacji i Uznania

Jednostka dąży do zdobycia uwagi innych osób, ich uznania. Próby dopasowania się powodują, że w konsekwencji rezygnuje z budowania silnego, autentycznego Ja. Poczucie własnej wartości jest uzależnione od reakcji innych. Osoba może szukać akceptacji, podziwu lub uwagi, skupiając się na pozycji społecznej, wyglądzie, osiągnięciach.

V. Nadmierna czujność i zahamowanie – piąty obszar schematów

Nacisk położony jest na tłumienie spontanicznych uczuć, impulsów, wyborów lub na przestrzeganie sztywnych zasad. Typowa rodzina pochodzenia jest wymagająca. Ważniejsze dla niej są obowiązki i perfekcjonizm, niż przyjemność, radość i relaks. Towarzyszy temu nadmierna czujność, ostrożność i pesymizm.

1. Negatywizm/Pesymizm

Aspekty pozytywne i optymistyczne są umniejszone na rzecz myślenia o negatywach (np. ból, rozstanie, zdrada, konflikt, rozczarowanie, poczucie winy, żal, problemy, błędy). Jednostka wyolbrzymia potencjalne negatywne scenariusze, przez co jej życie pełne jest niezdecydowania, narzekania i zamartwiania się.

2. Zahamowanie Emocjonalne

W celu uniknięcia uczucia wstydu, utraty kontroli nad sobą oraz dezaprobaty innych następuje tłumienie gniewu i agresji, ale też pozytywnych impulsów (np. radość, czułość, podniecenie seksualne, zabawa), trudności w przyznawaniu się do podatności na zranienia.

3. Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm

Jednostka jest przekonana, że musi spełniać wysokie zinternalizowane standardy zachowań i osiągnięć, zwykle w celu uniknięcia krytyki. Najczęściej występujące konsekwencje to uczucie presji, nieumiejętność odpoczynku, nadmierny krytycyzm wobec siebie i innych. Wymagania mogą przyjmować formę perfekcjonizmu, przywiązywania nadmiernej wagi do szczegółów, sztywnych reguł i powinności, zaabsorbowania czasem i wydajnością.

4. Bezwzględna Surowość

Schemat zawiera przekonanie, że ludzi (również siebie) trzeba surowo karać za popełniane błędy.

Czas na zmiany

Wybrane schematy opiszę innym razem bardziej szczegółowo. Jednak już dziś, korzystając z powyższej charakterystyki, możemy spróbować zastanowić się, które z wymienionych dotyczą nas samych oraz z którego obszaru pochodzą.

Ważne też, aby pamiętać, że chociaż schematy (zwłaszcza te najwcześniejsze) kształtują się w dużej mierze bez naszej wiedzy i bez naszej woli, nie pozostajemy wobec nich bezsilni. Przychodzi taki moment, kiedy życiowy dyskomfort może być już mocno odczuwalny, a z kolei samoświadomość na tyle duża, że zaczynamy rozumieć własne schematy i postanawiamy zacząć je zmieniać. Może to nie jest najłatwiejsze, ale jak najbardziej możliwe. Każdemu z wczesnych nieadaptacyjnych schematów odpowiada określony schemat adaptacyjny. Taka druga „lepsza” strona medalu.

 


Podoba Ci się ten wpis?

Udostępnij go znajomym. A jeśli chcesz otrzymywać powiadomienia o nowych artykułach, zapisz się do NEWSLETTERA.

 


Zenbox.pl